ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ಹಳೆಯ ಟಿಕೆಟ್ಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ರಂಧ್ರಗಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ರಂಧ್ರಗಳು ಏಕೆ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹಲವರಿಗೆ ಬಂದಿರಬಹುದು. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರಣವಿದೆ.
ಹೌದು. ಹಳೆಯ ರೈಲ್ವೆ ಟಿಕೆಟ್ಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅವುಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ರಂಧ್ರಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇವಲ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿರುವವು ಎಂದು ಹಲವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರೂ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ಚತುರ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಡಗಿತ್ತು. ಈ ಪುಟ್ಟ ರಂಧ್ರಗಳು ಟಿಕೆಟ್ ಮುದ್ರಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
ರೈಲು ಟಿಕೆಟ್ಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಈ ಸಣ್ಣ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಹಲವರು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಕ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಂತ್ರಿಕ ಉದ್ದೇಶವಿತ್ತು. ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು, ಪ್ರಿಂಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಇಂದಿನಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ರೈಲು ಟಿಕೆಟ್ಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಯಂತ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಈ ರಂಧ್ರಗಳು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದವು.
ಈ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು “ಸ್ಪ್ರಾಕೆಟ್ ಹೋಲ್ಸ್” (Sprocket Holes) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೆ ಇಲಾಖೆ ಡಾಟ್ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಿಂಟರ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿತ್ತು. ಟಿಕೆಟ್ಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಾಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸುವ ಬದಲು, ಉದ್ದವಾದ ನಿರಂತರ ಕಾಗದದ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಿಂಟರ್ ಕಾಗದವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆಯಲು, ಕಾಗದದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಹಳೆಯ ಡಾಟ್ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಿಂಟರ್ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಸಣ್ಣ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವ ಚಕ್ರಗಳು (gear wheels) ಇರುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಚಕ್ರಗಳ ಹಲ್ಲುಗಳು ಕಾಗದದ ಬದಿಯ ರಂಧ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಗದವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ರಂಧ್ರಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾಗದ ಜಾರಿಹೋಗಿ ಅಥವಾ ವಕ್ರವಾಗಿ ಚಲಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಟಿಕೆಟ್ ಮೇಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ತಪ್ಪು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ಸ್ಪ್ರಾಕೆಟ್ ರಂಧ್ರಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾಗದ ಸರಳವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಟಿಕೆಟ್ ಸರಿಯಾಗಿ ಮುದ್ರಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಆದರೆ ಈಗ ಆಧುನಿಕ ಥರ್ಮಲ್ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಿಂಟರ್ಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಕಾಗದವನ್ನು ಚಲಿಸಲು ಹಲ್ಲು ಚಕ್ರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ ನಿರಂತರ ಉದ್ದದ ಕಾಗದದ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಬಳಕೆಯೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಟಿಕೆಟ್ಗಳ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಣ್ಣ ರಂಧ್ರಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಮಾಯವಾಗಿವೆ. ಹಳೆಯ ರೈಲು ಟಿಕೆಟ್ಗಳ ಮೇಲಿನ ಸಣ್ಣ ರಂಧ್ರಗಳು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಡಾಟ್ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಿಂಟರ್ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಗದವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಗಿಸಿ, ಟಿಕೆಟ್ಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಪ್ರಾಕೆಟ್ ರಂಧ್ರಗಳು ಆಗಿದ್ದವು.
